Czynniki szkodliwe i uciążliwe

Autor 
Waldemar Myślicki (nick na portalu AtlasFachowca.pl: Waldi)
14.04.2015Komentarze (0)

Wykonywanie prac budowlanych i wykończeniowych wiąże się z narażeniem siebie lub pracowników na oddziaływanie czynników, które stanowią zagrożenie dla zdrowie i życia. Tylko… jakie to właściwie czynniki? Jak właściwie je podzielić? Przeczytajcie artykuł!

Każdy wykonawca wie, że warunki, które panują na budowie, niekoniecznie są sprzyjające: dużo pyłu, niebezpieczne urządzenia, ciężary do przenoszenia. Prowadzenie robót budowlanych w sposób, który nie zagraża życiu oraz zdrowiu wymaga znajomości (i stosowania!) zasad i środków wpływających na bezpieczeństwo pracy i ochronę zdrowia pracowników – zarówno w przypadku, kiedy jest się jednoosobową firmą, jak i wtedy, kiedy zatrudnia się pracowników.

Czynniki zagrożenia
Czynniki zagrożenia wymyślono nie na darmo – podstawą pracy na budowie jest ich znajomość. Ryzyko zawodowe, związane z wykonywaną pracą, wynika z narażenia pracownika na działanie czynników niebezpiecznych, szkodliwych i uciążliwych występujących na stanowisku pracy. Na podstawie definicji przyjętych w Polskich Normach (PN-80/Z-08052 i PN-N-18004:2001) możemy wyróżnić 3 rodzaje czynników wywołujących zagrożenie :

  1. Czynniki niebezpieczne – prowadzą do powstania u pracującego urazu (wypadku przy pracy).
  2. Czynniki szkodliwe – ich oddziaływanie na osobę może prowadzić lub prowadzi do schorzenia (traktowanego jako choroba zawodowa). 
  3. Czynniki uciążliwe – ich oddziaływanie na pracownika może być przyczyną złego samopoczucia lub nadmiernego zmęczenia - nie prowadzą jednak do trwałego pogorszenia stanu zdrowia, natomiast mogą prowadzić do dłuższej nieobecności pracownika w pracy z powodu choroby i obniżenia wydajności.

Zacznę od omówienia czynników szkodliwych i uciążliwych – teraz celowo pominę czynniki niebezpieczne (wymagają dokładniejszego omówienia). Znajomość tych czynników pozwoli na podjęcie działań eliminujących lub ograniczających ich wpływ na organizm ludzki - w zależności od poziomu narażenia pracownika (np. podczas prac na rusztowaniu) lub innych warunków pracy czynnik szkodliwy może stać się niebezpiecznym, a uciążliwy być szkodliwym.

Na występowanie tych czynników w środowisku pracy ma wpływ m.in. :

  • stosowanie szkodliwych dla człowieka surowców, produktów, półfabrykatów i innych materiałów stosowanych w procesach technologicznych oraz maszyn i urządzeń stwarzających zagrożenie czynnikami szkodliwymi lub uciążliwymi, 
  • stosowanie niewłaściwego transportu, 
  • niestosowanie środków ochrony przed przenikaniem emitowanych czynników, 
  • niewłaściwe pakowanie, magazynowanie i zabezpieczanie surowców.

Co nam szkodzi? Czyli czynniki szkodliwe
Jak już wspomniałem, czynniki szkodliwe, to takie elementy, których oddziaływanie na pracownika prowadzi lub może prowadzić do powstania choroby zawodowej (np. uszkodzenie słuchu spowodowane nadmiernym hałasem) czy utraty zdrowia. Warto uporządkować te czynniki, dzieląc je na kategorie.

Czynniki fizyczne – do tej grupy zaliczamy:

  1. Hałas – to najpowszechniejsze zagrożenie. To niepożądane, nieprzyjemne i dokuczliwe drgania mechaniczne, które docierają do nas za pośrednictwem powietrza i działają na organ słuchu, zmysły oraz części organizmu człowieka. Możemy mieć do czynienia z hałasem infradźwiękowym (np. działanie komputera, ruch uliczny) i hałasem ultradźwiękowym (np. maszyny pneumatyczne). W czasie prac budowlanych przede wszystkim zwracamy uwagę na decybele. Dopuszczalny poziom hałasu wynosi ok. 80 dB. 
  2. Drgania mechaniczne/wibracje – to drgania lub wstrząsy przekazywane do organizmu człowieka przez części ciała mające bezpośredni kontakt z drgającym obiektem. Najczęściej mamy do czynienia z drganiami miejscowymi, czyli przenoszonymi bezpośrednio przez kończyny górne (np. podczas prac wiertarką udarową) lub w mniejszym stopniu z drganiami ogólnymi (bardziej dotyczy to np. kierowców, na budowie występuje np. podczas zagęszczania gruntu). 
  3. Pyły - czyli drobne cząstki zawierające składniki mineralne, roślinne lub związki chemiczne wnikające do organizmu przez drogi oddechowe. W zależności od działania pyłów na organizm możemy je podzielić na:
  • pylicotwórcze (pyły zwłókniające) – przedostanie się tego pyłu do płuc powoduje trwałe uszkodzenia pęcherzyków płucnych powodując w ten sposób pylicę kolagenową. Odpowiedzialnym za to jest krystaliczny ditlenek krzemu bardzo szeroko stosowany w przemyśle chemicznym, szklarskim, ceramicznym oraz w materiałach budowlanych i ściernych. Najczęściej podawanym przykładem jest niewłaściwa obróbka materiałów okładzinowych na sucho przez glazurnika, która zazwyczaj odbywa się w małych zamkniętych pomieszczeniach przy pomocy szlifierki kątowej. Gdzie stężenie pyłu krzemionkowego wielokrotnie przekracza normy zawarte w PN-91/Z-04030/06.
  • drażniące – mają właściwości drażniące na zewnętrzne części ciała np. spojówki oczu czy błony śluzowe górnych dróg oddechowych. Któż ich nie zna, występują podczas wysypywania z worka suchych zapraw budowlanych zawierających cement, wapno itp., gdy wykonujemy obróbkę materiałów izolacyjnych np. wełny mineralnej, wełny szklanej lub podczas cyklinowania parkietów.
  • alergiczne – zaliczamy do tej grupy pyły pochodzenia organicznego takie jak: pyły drewna czy pyłki kwiatowe o działaniu alergicznym. Najbardziej znanym środkiem uczulającym na budowie jest cement i gips oraz środki zawierające naturalną terpentynę, kalafonię czy oleje roślinne.
  • toksyczne – są to pyły związków chemicznych, które mogą być rozpuszczalne w płynach ustrojowych czego skutkiem może być zatrucie organizmu. Do tej grupy możemy zaliczyć materiały zawierające rozpuszczalniki i emitujące opary np. farby, lakiery, emulsje, impregnaty, jak również pasty i płyny do czyszczenia i pastowania podłóg.
  • rakotwórcze – zgodnie z rozporządzeniem ministra zdrowia i opieki społecznej z dnia 11 września 1996 r. (Dz. U Nr 121, poz. 571), obecnie w Polsce za rakotwórcze dla ludzi uważa się wszystkie gatunki azbestu, talk zawierający włókna azbestowe oraz procesy produkcyjne, w których są emitowane pyły drewna twardego (buk, dąb). W przypadku azbestu mamy do czynienia z zagrożeniem podczas usuwania lub zabezpieczania wyrobów zawierających azbest w budownictwie. Natomiast z pyłami drewna twardego mamy do czynienia podczas jego przerobu - przekroczenie może być przyczyną nowotworów nosa i zatok przynosowych.

Czynniki chemiczne – to wszelkiego rodzaju chemikalia, zarówno pochodzenia naturalnego oraz te otrzymane w wyniku syntezy chemicznej. Możemy podzielić je na dwie grupy:

I.   Sposób oddziaływania w środowisku pracy na człowieka

  1. uczulający – skutkiem kontaktu ze skórą jest reakcja alergiczna w postaci zaczerwienienia skóry, rumieńców, wyprysków czy te innych zmian skórnych zaobserwowanych w miejscu kontaktu skóry z substancją;
  2. drażniący – to związki chemiczne mające działanie drażniące dla oczu, błon śluzowych oraz skóry. Mogą to być skutki o charakterze przejściowym, umiarkowanym oraz nieprzyjemne w odczuwaniu, lecz w najgorszym przypadku może spowodować trwałe uszkodzenie tkanek. Z substancjami i preparatami drażniącymi z czarnym X i dopiskiem Xi mamy na budowie do czynienia prawie codziennie, ale chciałbym szczególnie wyróżnić parkieciarzy. Wokół nich najczęściej znajdziemy takie opakowania, w których jest żywica, klej lub lakier dwuskładnikowy, impregnaty. Nie możemy też pominąć izolerów podczas nakładania mas izolacyjnych. 
  3. toksyczny – czyli substancje trujące,
  4. mutagenny – skutkiem oddziaływania tych związków chemicznych są zmiany genetyczne u osób będących pod ich działaniem, które są przekazywane na następne pokolenia,
  5. rakotwórczy – są to związki chemiczne o udowodnionym działaniu rakotwórczym u ludzi (np. arsen, azbest, sadza, smoły);
  6. żrący – środki powodujące trwałe uszkodzenie tkanek.

II.  sposób, w jaki przedostają się do organizmu człowieka:

  1. wchłanianie przez drogi oddechowe – zaliczamy tu substancje toksyczne w postaci pary, gazów dymów i pyłów,
  2. przenikanie przez skórę – jest to niezwykle groźne ze względu na możliwość przeniknięcia substancji toksycznych do krwi (skutkiem czego jest ogólne zatrucie organizmu prowadzące do ciężkiego stanu lub nawet - w skrajnych przypadkach - do śmierci);
  3. wchłaniane przez przewód pokarmowy – występuje najczęściej przez zaniedbania higieniczne podczas spożywania posiłków przez pracownika zanieczyszczonymi rękami (poprzez usta szkodliwe substancje trafiają wraz z pożywieniem do żołądka, gdzie mogą powodować negatywne skutki dla zdrowia pracownika). 

Czynniki biologiczne -  możemy podzielić na dwie kategorie:

  1. mikroorganizmy – to m.in. drobnoustroje komórkowe i pasożyty wewnętrzne. Wśród czynników biologicznych, które mogą stanowić zagrożenie możemy wymienić: bakterie krętki, laseczka zgorzeli gazowej, laseczki tężca, grupę laseczek obrzęku złośliwego, węgorka jelitowego. Prowadzą do powstania różnego rodzaju chorób zawodowych takich jak: bruceloza, leptospiroza (obie choroby przenoszone są przez zwierzęta) oraz wirusowe zapalenie wątroby (choroba zakaźna wywołana przez wirus HCV – uszkadza wątrobę). Dodatkowo prowadzą do schorzenia układu oddechowego i choroby uczuleniowej. Na te czynniki najczęściej są narażeni instalatorzy sieci kanalizacyjnych podczas różnego rodzaju przeróbek lub demontażu starych instalacji czasami wystarczy tylko nieuwaga podczas wpinania się do istniejącej sieci.
  2. makroorganizmy - rośliny, zwierzęta np. myszy, szczury. Czy ma to jakieś odniesienie do fachowców? Bardzo rzadko, ale zdarzają się przypadki. Tutaj tez przytoczę historię „z życia budowy”: podczas remontu dachu, na strychu pracownik został ugryziony w rękę przez nietoperza chorego na wściekliznę. Zdarza się też, że zjemy kanapkę, z którą wcześniej miał kontakt chory gryzoń – niby nieprawdopodobne, a jednak.

Czynniki uciążliwe

Występowanie ich na budowie zależy od rodzaju miejsca, środowiska oraz rodzaju wykonywanej pracy. Do głównych kategorii czynników o charakterze uciążliwym zaliczyć można:

Wysiłek fizyczny – tutaj zwracamy uwagę na ciężary: ich podnoszenie i przenoszenie. Dokładne normy zostały uregulowane w Rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 14 marca 2000 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy ręcznych pracach transportowych. W rozporządzeniu uwzględniono obowiązki pracodawcy w zakresie BHP przy ww. pracach, jak również organizację i zasady ergonomii z uwzględnieniem dopuszczalnych maksymalnych mas dla przemieszczanych przedmiotów.

Mowa tu o jednym pracowniku, który przy pracy stałej może przenosić ciężar do 30 kg, a w pracy dorywczej do 50 kg. Niedopuszczalne jest ręczne przenoszenie przedmiotów o masie przekraczającej 30 kg na wysokość powyżej 4 metrów oraz na dystans dłuższy niż 25 metrów. Natomiast, gdy przedmiot posiada długość większą niż 4 metry i którego masa przekracza 30 kg, musi być przenoszony zespołowo. W tym przypadku należy uwzględnić, że na jednego pracownika nie może przypadać masa większa niż 25 kg przy pracy stałej lub 42 kg przy pracy dorywczej. Oraz niedopuszczalne jest zespołowe przemieszczanie przedmiotów o masie przekraczającej 500 kg. Pamiętajmy, że nadmierne obciążenie fizyczne może prowadzić do wielu chorób, także zawodowych a nawet wypadków.

Mikroklimat – jest szczególnym czynnikiem, który może być uciążliwy w warunkach prowadzenia robót na otwartym terenie. Ponieważ temperatura czy wilgotność względna powietrza oraz prędkość jego przepływu może w wielu przypadkach doprowadzić do wstrzymania robót na budowie. Na przykład niska temperatura, duży wiatr, czy obfite opady mogą uniemożliwić prowadzenie robót betonowych, montażowych czy dachowych. Dlatego, należy zapewnić takie warunki, w których stosownie ubrany pracownik (w zależność od rodzaju i warunków pracy) nie odczuwał chłodu czy też gorąca w czasie jej wykonywania. Taki stan rzeczy, do którego powinno się dążyć nazywany jest komfortem cieplnym.

Oświetlenie – czynnik ten występuje w przypadku niewłaściwego doboru oświetlenia w czasie wykonywania prac budowlanych, najczęściej w zakresie robót wykończeniowych. Czego konsekwencją jest niewłaściwe obciążenie narządu wzroku. Dodając do tego uszkodzenie lampy, która w czasie pracy migocze lub zmienia natężenie i równomierność oświetlenia może doprowadzić do rozdrażnienia i obniżyć zdolność koncentracji pracownika. O warunkach, jakie musi spełnić oświetlenie, czytamyw PN-EN 12464-1 Światło i oświetlenie. Oświetlenie miejsc pracy.

Monotonia – to stan znużenia i zniechęcenia, który odczuwa człowiek w określonych warunkach pracy.  Istotny wpływ na występowanie tego zjawiska ma powtarzalność pewnych zadań, brak zmian. Ten problem najczęściej dotyczy jednak pracowników produkcyjnych.

Obciążenie statyczne – jest to wymuszona pozycja ciała podczas wykonywania pracy. Powodem tego może być przyzwyczajenie się do złej pozycji podczas wykonywania pracy. W pierwszym etapie powoduje ono powoduje szybkie zmęczenie fizyczne, zmniejszenie wydajności pracy, obniżenie tempa i jakości pracy. Lecz po latach może doprowadzić do utrwalonych zmian organicznych, np. trwałego garbienia się, nierównomiernego rozrostu pewnych grup mięśniowych lub skrzywienia kręgosłupa.

Stres – często pomijany, ale jakże istotny czynnik dotyczący nie tylko pracowników. Duży wpływ ma tutaj szybki rozwój technologii, częste zmiany w przepisach oraz niestabilność pracy. Konsekwencją tego jest zła organizacja pracy, zbyt szybkie i często wymuszone tempo pracy oraz złe stosunki międzyludzkie. Takie warunki powodują zmęczenie i zmniejszenie wydolności umysłowej i psychicznej oraz zmniejszenie odporności na choroby. Przy tak obniżonej koncentracji najczęściej zwiększa się ilość popełnianych w pracy błędów, błędna oceniana stanu bezpieczeństwa  oraz zwiększony brak motywacji do pracy, którego ostatnim etapem jest wypalenie zawodowe.


Waldemar Myślicki, nauczyciel praktycznej nauki zawodu i przedmiotów zawodowych w Zespole Szkół Budowlanych im. Kazimierza Wielkiego w Szczecinie, rzeczoznawca, trener i egzaminator w Cechu Rzemiosł oraz specjalista ds. BHP

 

Kategoria 
Tagi 
czynniki szkodliwe
czynniki uciążliwe

Nasi partnerzy