Rusztowania – rodzaje i wymagania

Autor 
Opracowali: mgr inż. Elżbieta Nowicka-Słowik, dr inż. Piotr Kmiecik, mgr inż. Dariusz Gnot
17.09.2014Komentarze (0)

Rusztowania bardzo często stanowią stanowisko robocze przy pracach tynkarskich. Zanim jednak zaczniemy na nich pracować, ważny jest dobór odpowiedniego typu rusztowania, posiadanie odpowiednich kwalifikacji do montażu i nadzoru, zapoznanie się z procedurami eksploatacyjnymi (odbiór, przeglądy) i świadomość niebezpieczeństwa związanego z prowadzeniem prac na wysokości.

Typy, odmiany i postacie rusztowań
Rusztowania, czyli tymczasowe konstrukcje budowlane, mogą służyć do wykonywania prac na wysokości – utrzymywania osób, materiałów i sprzętu (rusztowania robocze) lub do zabezpieczania przed upadkiem z wysokości ludzi oraz przedmiotów (rusztowania ochronne). W zależności od konstrukcji rozróżnia się następujące typy rusztowań:

  • stojakowe - rusztowanie, którego podporami są pojedyncze pionowe słupy zwane stojakami (np. rusztowania rurowo-złączkowe – fot. 1 lub modułowe – fot. 2);
  • ramowe - rusztowanie, którego podporami są płaskie konstrukcje ramowe (fot. 3), szczególnym typem są rusztowania warszawskie;
  • kozłowe - rusztowanie składające się z dwóch lub więcej podpór przestrzennych i pomostu roboczego;
  • wspornikowe - rusztowanie, którego pomost roboczy oparty jest na wspornikach połączonych z obiektem budowlanym.

Fot. 1. Rusztowanie rurowo-złączkowe

Fot. 2. Rusztowanie modułowe

Fot. 3. Rusztowanie ramowe

Wszystkie typy (oprócz rusztowań wspornikowych) mogą występować w dwóch odmianach – w zależności od sposobu kotwienia, a także w dwóch postaciach – uwarunkowanych sposobem użytkowania:

1. odmiany:

  • wolnostojące - nie są powiązane z obiektem budowlanym lub podłożem, a ich stateczność wynika z własnej konstrukcji,
  • przyścienne - ich stateczność jest zapewniona przez zakotwienie do obiektu budowlanego;

2.    postaci:

  • nieruchome - przy przemieszczaniu wymagają rozebrania na elementy składowe,
  • ruchome - przeznaczone do wielokrotnego zastosowania na miejscu budowy, przystosowane do poziomego przemieszczenia (np. na kołach, wałkach, płozach itp. bez własnego napędu) bez konieczności rozbierania na części składowe.

Kolejny ważny podział rusztowań obejmuje konstrukcje systemowe i niesystemowe. Rusztowania systemowe to konstrukcje z prefabrykowanych elementów, w których wszystkie wymiary siatki konstrukcyjnej, lub przynajmniej ich część, są jednoznacznie narzucone przez ściśle powiązane z tymi elementami części złączne (np. rusztowania ramowe, modułowe). Posiadają one instrukcję montażu opracowaną przez producenta. Ich przeciwieństwem są rusztowania niesystemowe np. rurowo-złączkowe.
 

Praca na wysokości
Prace na wysokości, a do takich należy obszar zarówno wznoszenia, jaki i eksploatacji rusztowań, zalicza się do najbardziej wypadkogennych. Na bazie doświadczenia, obserwacji i statystyk, Polska Izba Gospodarcza Rusztowań (PIGR) szacuje, że w odniesieniu do rusztowań najwięcej wypadków, bo ponad 50%, zdarza się podczas ich eksploatacji. Drugie miejsce - około 30% - zajmują wypadki przy montażu rusztowań, a najmniej zdarzeń wypadkowych rejestruje się z powodu wad materiałowych elementów rusztowań.

Rys. 1. Przyczyny wypadków na rusztowaniach

Z analizy przyczyn wypadków wynika, że przyczyn jest wiele, a można je podzielić na trzy podstawowe grupy: ludzkie – 48,9%, organizacyjne – 40,3% i techniczne – 11,5%. W obszarze wnoszenia i użytkowania rusztowań wypadki są najczęściej wynikiem kompilacji takich elementów jak: brak wiedzy, nadzoru i dokumentacji (w tym przede wszystkim instrukcji montażu i eksploatacji rusztowań), niedostateczna kontrola i brak monitoringu eksploatowanych konstrukcji, nieprzestrzeganie odpowiednich przepisów, które niestety są jednak nieprecyzyjne.

Tak naprawdę w każdym z tych przypadków najważniejszym elementem jest nadzór i kontrola robót, gdyż od prawidłowego nadzoru prac zależy organizacja robót, bezpieczeństwo konstrukcji rusztowań oraz przestrzeganie zasad bezpieczeństwa przez pracowników.
 

Wymagane uprawnienia
Zawód montera rusztowań w Polsce został zaklasyfikowany do grupy robotników przemysłowych i rzemieślników o symbolu (kodzie) nr 711903. Niestety nie jest on objęty kształceniem w systemie szkolnym. Z drugiej strony, aby go wykonywać, należy posiadać stosowne uprawnienia. Wynika to m.in. z następujących aktów prawnych:

  • Rozporządzenie w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy podczas wykonywania robót budowlanych1:§ 109. Osoby zatrudnione przy montażu i demontażu rusztowań oraz monterzy ruchomych podestów roboczych powinni posiadać wymagane uprawnienia.
  • Rozporządzenie w sprawie minimalnych wymagań dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy w zakresie użytkowania maszyn przez pracowników podczas pracy2:

§ 8c.7. Rusztowania mogą być montowane, demontowane lub istotnie zmieniane tylko pod nadzorem i przez osoby posiadające uprawnienia określone w odrębnych przepisach.

  • Rozporządzenie w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy podczas eksploatacji maszyn i innych urządzeń technicznych do robót ziemnych, budowlanych i drogowych3:

    § 23. Maszyny robocze, o których mowa w załączniku nr 1 do rozporządzenia, mogą być obsługiwane wyłącznie przez osoby, które ukończyły szkolenie i uzyskały pozytywny wynik sprawdzianu przeprowadzonego przez komisję powołaną przez Instytut Mechanizacji Budownictwa i Górnictwa Skalnego w Warszawie.

    Załącznik nr 1. Maszyny i urządzenia techniczne stosowane przy robotach ziemnych, budowlanych i drogowych, do obsługi których wymagane jest odbycie szkolenia i uzyskanie pozytywnego wyniku ze sprawdzianu:

 

Grupa IV. Maszyny różne i inne urządzenia techniczne

- Nazwa maszyny lub urządzenia: Rusztowania budowlano-montażowe metalowe,

- Jednostka charakteryzująca maszynę lub urządzenie: montaż,

- Klasa określona w świadectwie: bez klasy.

Dokumentem potwierdzającym wymagane kwalifikacje montera rusztowań jest więc odpowiedni wpis do książki operatora maszyn roboczych (rys. 2).

Rys. 2. Wzór książki operatora maszyn roboczych
   

Szkolenia monterów rusztowań odbywają się na terenie całej Polski w ośrodkach mających akredytację Instytutu Mechanizacji Budownictwa i Górnictwa Skalnego (IMBiGS) w Warszawie, trwają 80 godzin i obejmują zajęcia praktyczne i teoretyczne. Całość kończy się egzaminem przed Komisją Egzaminacyjną powołaną przez IMBiGS.

W kwestii edukacji pracowników nadzoru przy montażu i użytkowaniu rusztowań PIGR oferuje kurs na specjalistę nadzoru budowy i eksploatacji rusztowań. Celem kursu jest przekazanie i zweryfikowanie niezbędnej wiedzy, jaka jest potrzebna, aby w ramach obowiązków nałożonych przez pracodawcę w zakresie sprawowania nadzoru w procesie montażu/demontażu lub eksploatacji rusztowań, wykonywać powierzone obowiązki prawidłowo i odpowiedzialnie, zgodnie z obowiązującymi zapisami prawa, wiedzą techniczną oraz etyką zawodową.
 

Odbiór i przeglądy rusztowań

Niezależnie od typu i przeznaczenia, wszystkie rusztowania po zmontowaniu podlegają odbiorowi i dopuszczeniu do eksploatacji. Odpowiedzialny jest za to kierownik budowy lub uprawniona osoba. Odbiór rusztowania powinien być potwierdzony wpisem w dzienniku budowy lub w protokole odbioru technicznego. Należy tam umieścić informacje odnośnie:

  1. użytkownika rusztowania,
  2. przeznaczenia rusztowania,
  3. wykonawcy montażu rusztowania z podaniem imienia i nazwiska albo nazwy oraz numeru telefonu,
  4. dopuszczalnego obciążenia pomostów i konstrukcji rusztowania,
  5. daty przekazania rusztowania do użytkowania,
  6. oporności uziomu,
  7. terminów kolejnych przeglądów rusztowania. 

Zmontowane przez uprawnionych monterów rusztowanie podlega przed odbiorem kontroli stanu technicznego. Takie badania należy przeprowadzać tuż po zakończeniu robót montażowych, a ogólny zakres  kontroli określają normy i instrukcja producenta lub projekt indywidualny. Zalecanym narzędziem, pozwalającym właściwie przeprowadzić zarówno badania przed odbiorem, jak i przeglądy rusztowania, jest często używana przez ekipy monterów tzw. „lista kontrolna” (rys. 3). Zawiera ona podstawowy zakres czynności, które należy wykonać przed dopuszczeniem rusztowania do eksploatacji lub podczas przeglądów.

Rys. 3. Przykład listy kontrolnej rusztowania

Do dobrych praktyk zaliczyć należy również sporządzenie szkicu powykonawczego rusztowania i wykonanie pomiaru sił zakotwień. Szkic powykonawczy powinien zawierać m.in.:

  • rozstaw pól rusztowania z zaznaczeniem ich długości,
  • rozkład stężeń,
  • siatkę zakotwień,
  • piony komunikacyjne,
  • poziomy pomostów roboczych (w przypadku rusztowania przestrzennego),
  • elementy nietypowe (np. dźwigary kratowe, konsole rozszerzające itp.).

Pomiary sił zakotwień należy wykonać za pomocą specjalnego przyrządu, dokumentując wyniki prób na protokole pomiarowym. Liczba, rozmieszczenie zakotwień rusztowania oraz wielkości sił kotwiących określone są w projekcie rusztowania lub dokumentacji producenta (Instrukcji wyrobu, Instrukcji montażu, eksploatacji i demontażu). Instrukcja zawiera również informacje na temat m.in.:

  • komponentów systemu z rysunkiem i opisem,
  • montażu i demontażu części składowych,
  • obciążeń przenoszonych przez podstawki na podłoże,
  • sposobu przechowywania, konserwacji oraz napraw, które producent uważa za wskazane.


W trakcie użytkowania rusztowanie podlega następującym przeglądom :

  • codziennym - dokonywanym przez osoby użytkujące rusztowanie. Przeglądy te polegają na sprawdzeniu, czy:

- rusztowanie nie doznało uszkodzeń lub odkształceń, 

- rusztowanie jest prawidłowo zakotwione, 

- przewody elektryczne są dobrze izolowane i nie stykają się z konstrukcją rusztowania,

- stan powierzchni pomostów roboczych i komunikacyjnych jest właściwy (czystość pomostów, w warunkach zimowych – zabezpieczenie przeciwpoślizgowe pomostów), 

- nie zaszły zjawiska mające ujemny wpływ na bezpieczeństwo rusztowania;

  • dekadowym - wykonywanym co 10 dni przez konserwatora rusztowań lub pracownika inżynieryjno-technicznego np. majstra lub kierownika budowy. Polegają one na  sprawdzeniu, czy w całej konstrukcji rusztowania nie ma zmian, które mogą stwarzać zagrożenie dla pracowników;
  • doraźnym - przeprowadzanym po przerwie w eksploatacji rusztowania np. dłuższej niż 10 dni oraz po każdej burzy z silnym wiatrem i opadami – czynnikami atmosferycznymi mogącymi wpłynąć na stateczność konstrukcji. Wykonuje się je komisyjnie z udziałem majstra, brygadzisty i kierownika/ inspektora nadzoru. Przeglądy doraźne mogą mieć równie miejsce w sytuacjach wyjątkowych (awaryjnych), np. po zakończeniu przez PIP postępowania po wypadku na rusztowaniu. Przegląd doraźny podlega procedurze podobnej jak dekadowy.


Za dokonanie określonych w instrukcjach czynności podczas przeglądów odpowiedzialny jest kierownik budowy lub uprawniona przez niego osoba.

Tab. 1. Rodzaje przeglądów rusztowań4

 

Zdjęcia i grafiki: z arch. PIGR

 

Źródła:

[1] Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 6 lutego 2003 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy podczas wykonywania robót budowlanych (Dz. U. z 2003 r. Nr 47 poz. 401).

[2] Rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 30 września 2003 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie minimalnych wymagań dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy w zakresie użytkowania maszyn przez pracowników podczas pracy (Dz.U. z 2003 r. Nr 178 poz. 1745).

[3] Rozporządzenie Ministra Gospodarki z dnia 20 września 2001 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy podczas eksploatacji maszyn i innych urządzeń technicznych do robót ziemnych, budowlanych i drogowych (Dz.U. z 2001 r. Nr 118 poz. 1263).

[4] Kmiecik P., Gnot D.: Budownictwo. Bezpieczne rusztowania. Broszura. Państwowa Inspekcja Pracy - Główny Inspektorat Pracy. Warszawa 2011.

[5] PN-M-47900-1:1996 Rusztowania stojące metalowe robocze – Określenia, podział i główne parametry.

[6] PN-M-47900-2:1996 Rusztowania stojące metalowe robocze – Rusztowania stojakowe z rur.
[7] PN-M-47900-3:1996 Rusztowania stojące metalowe robocze – Rusztowania ramowe.
                                                  



Zobacz, jakie pytania na forum zadawali wykonawcy i jak odpowiadał ekspert w "Tygodniu z ekspertem - montaż rusztowań".
Dołącz się do dyskusji!

Tagi 
rusztowania
rusztowanie stojakowe
rusztowanie ramowe
rusztowanie kozłowe
rusztowanie wspornikowe
praca na wysokości
wypadki
uprawnienia
monter rusztowań
książka operatora maszyn roboczych
lista kontrolna rusztowania

Nasi partnerzy